Devlet, yalnızca toprakları yöneten bir güç mekanizması değil; aynı zamanda adalet, ahlâk ve meşruiyet iddiası olan tarihsel bir kurumdur. Türk devlet geleneğinde bu iddianın adı Kut'tur. Kut, iktidarı kaba kuvvetten ve keyfilikten ayıran; onu ilahî irade, töre ve ahlâk çerçevesine bağlayan özgün bir meşruiyet anlayışıdır. Bu yönüyle kut, Türk siyasal hafızasında gücün değil, emanetin ve sorumluluğun adıdır.
Türklerin tarih sahnesindeki uzun yürüyüşü, bize şunu gösterir: Devleti ayakta tutan asıl unsur kılıçtan önce adalettir. Bu adalet anlayışı, İslâmiyet'le birlikte Ehl-i Beyt ahlâkı ve Kerbelâ bilinciyle derinleşmiş; iktidarın sınırlarını çizen güçlü bir vicdan hattı oluşturmuştur.
Kut anlayışının kökleri, İslâmiyet'ten önceki Türk devletlerine kadar uzanır. Asya Hunları ve özellikle Göktürkler döneminde hükümdarlık, insan iradesinin ürünü değil; Gök Tanrı'nın takdiri olarak görülmüştür. Orhun Yazıtları'nda kağanın, "Tanrı buyurduğu için tahta oturduğu" açıkça ifade edilir. Bu ifade, iktidarın kutsallaştırılması değil; tam tersine sınırlandırılmasıdır. Çünkü Tanrı'dan gelen kut, adaletle korunur; zulümle kaybedilir.
Bu anlayışta hükümdar, halkı doyurmak, korumak ve töreye uygun yönetmekle yükümlüdür. Töre bozulduğunda yalnız düzen değil, meşruiyet de çöker. Kut, işte bu noktada devletin ahlâkî denetim mekanizması hâline gelir.
Türklerin İslâmiyet'i kabulüyle birlikte bu kadim anlayış terk edilmemiş, yeni bir anlam dünyasıyla yeniden yorumlanmıştır. Karahanlılar'la başlayan süreçte kut, Allah'ın lütfu ve adalet şartına bağlı ilahî emanet olarak görülmüştür. Bu dönemde siyasal meşruiyetin ahlâkî omurgasını ise Ehl-i Beyt sevgisi oluşturur.
Hz. Ali'nin adalet anlayışı ve Kerbelâ'da Hz. Hüseyin'in zulme karşı duruşu, iktidarın gerçek ölçüsünü ortaya koyar: Güç, haklı olduğu için değil; hak olduğu sürece meşrudur. Kerbelâ, bu anlamda yalnızca tarihsel bir acı değil; siyasal ahlâkın pusulasıdır.
Selçuklular ve Anadolu Selçuklularının kuruluş felsefinde ve belli bir döneminde bu anlayış, tasavvufî gelenekler aracılığıyla toplumsal hayata taşınmıştır. Ehli Beyt anlayışı yönetici ile halk arasındaki güven bağını ahlâk üzerinden kurmuş; iktidarı nefsanî arzulardan arındırmayı amaçlamıştır. Devlet, bu sayede yalnızca yöneten bir yapı değil; halkın gönlünde meşruiyet kazanan bir adalet düzeni hâline gelmiştir.
Osmanlı Devleti'nin kuruluş felsefesinde ise Kut, Bektaşîlik ve Ahîlik birlikte yoğrularak birleşmiş; ortaya adalet, hak ve hukuk esasına dayanan muazzam bir devlet aklı çıkmıştır.
Bu dönemde Kut kavramı isim olarak kullanılmasa da ruhu canlı tutulmuştur. "Devlet-i ebed müddet", "zıllullah fi'l-arz" ve adalet dairesi anlayışı, aynı siyasal hafızanın devamıdır. Padişah, gölge kabul edilirken bu unvan, sınırsız yetki değil; daha ağır bir sorumluluk anlamına gelmiştir. Padişah, adaletiyle halkı koruduğu sürece gölge sayılmıştır.
Bektaşî irfanının Yeniçeri Ocağı'ndaki etkisi ve Ehl-i Beyt merkezli adalet vurgusu, Kerbelâ bilincinin devlet yapısına nasıl nüfuz ettiğini gösterir. Ne zaman ki güç adaletin önüne geçmiş, ahlâk geri plana itilmiştir; işte o zaman Osmanlı'da "nizam bozuldu" denilen meşruiyet krizleri ortaya çıkmıştır. Kut, Bektaşilik, Ahilik felsefiyle mayası çalışan Osmanlı bu mantaliteden uzaklaşınca çürümüş ve sonunu hazırlamıştır.
Türk devlet geleneğinde kut, tarihsel bir kavram olmanın çok ötesinde, ahlâk merkezli bir siyaset anlayışının adıdır. Bu anlayış, İslâmiyet'ten sonra Ehl-i Beyt ahlâkıyla birleşmiş; Kerbelâ bilinciyle iktidarın sınırlarını çizmiştir. Tarih bize defalarca aynı dersi vermiştir:
Devletin bekası, ordunun gücünden ya da hazinenin doluluğundan önce adalete bağlıdır. Kut, ancak ahlâkla korunur. Ahlâk kaybolduğunda ise en güçlü devletler bile yönünü, meşruiyetini ve geleceğini kaybetmeye mahkûm olur.
Bugün de sorulması gereken soru değişmemiştir: Devleti ayakta tutan güç mü, yoksa adalet midir? Türk tarihinin verdiği cevap nettir; güç geçicidir, adalet kalıcıdır.
Yazılı izin alınmaksızın site içeriğinin fiziki veya elektronik ortamda kopyalanması, çoğaltılması, dağıtılması veya yeniden yayınlanması aksi belirtilmediği sürece yasal yükümlülük altına sokabilir. Daha fazla bilgi almak için telefon veya eposta ile irtibata geçilebilir.
